Σύντομη ιστορία του χωριού

Ο Καπετάν ΚαζάνηςΗ κατοίκηση της περιοχής του Μαρμακέτω ξεκινάει από την Νεολιθική Εποχή (3500 π.Χ.), όπως μαρτυρούν τα ευρήματα στον λόφο Κάστελο. Εδώ υπάρχει το Σπήλαιο Κρόνιο ή Τραπέζας, όπου βρέθηκαν αντικείμενα λατρείας.

 Ο οικισμός στη σημερινή του θέση αναφέρεται από την καταγραφή των Κρητικών χωριών από τον Καστροφύλακα το 1583 και από τον Basilicata το 1630 ως Mettocchio Marmachiotti με 6 σπίτια. Έτσι, φαίνεται πως οφείλει το όνομά του στο επώνυμο Μαρμακιώτης (Marmachiotti), κι όχι στους μαρμακέτες, δηλαδή τους τεχνίτες πέτρας που εξόρυσσαν πελέκια για τις πέτρες των σπιτιών.

Στην απογραφή του 1671, το Μαρμακέτω είχε 45 οικογένειες Χριστιανών. Το 1881, όπου και αναφέρεται ως Φαρσάρω & Μαρμακέτω είχε 141 κατοίκους, το 1900 όπου και αναφέρεται ως Μαρμακέτων είχε 164 κατοίκους, ενώ το 1920 είχε 118 κατοίκους. Το 1928 είχε 149 κατοίκους, το 1940 είχε 177, το 1951 είχε 161, το 1961 είχε 162, το 1971 είχε 153,το 1981 είχε 123, το 1991 είχε 198 και το 2001 είχε 55 κατοίκους.

Στο Μαρμακέτω γεννήθηκε το 1793 ο οπλαρχηγός του Λασιθίου Εμμανουήλ Ροβίθης (Καπετάν Καζάνης), ο οποίος πολέμησε εναντίον των Τούρκων και ηγήθηκε των Λασιθιωτών σε πολλές μάχες. Ο Καπετάν Καζάνης πέθανε πάμφτωχος εργάτης στη Νάξο το 1846, καθώς η Ελληνική κυβέρνηση διέκοψε τη σύνταξη του. Προς τιμήν του Καζάνη, έχει στηθεί ανδριάντας στην κεντρική πλατεία του χωριού, περιτριγυρισμένος από δάφνες, όπου κατατίθεται στεφάνι σε κάθε εθνική γιορτή.

Οι μάχες του Καπετάν Καζάνη δεν έμελε να είναι οι τελευταίες ηρωϊκές θυσίες για τους Μαρμακεθιανούς. Πράγματι λίγο έξω από το Μαρμακέτω έλαβε χώρα η Μάχη του Λασιθίου το Μάιο του 1867, όπου για δέκα μέρες οι Τούρκοι του Ομέρ Πασά κατέστρεφαν ότι έβρισκαν μπροστά τους, καθώς οι επαναστάτες προσπαθούσαν να οργανωθούν στο Λιμνάκαρο. Στις 19 Μαΐου οι Χριστιανοί κατέβηκαν από το Λιμνάκαρο και σε μάχη δίπλα στο Μαρμακέτω, του νίκησαν κατά κράτος.

Τέλος, κατά τη διάρκεια της Γερμανικής Κατοχής, το Μαρμακέτω απέδωσε βαρύ φόρο αίματος, καθώς πολλά από τα τέκνα του σκοτώθηκαν στη μάχη ή εκτελέστηκαν από τους Γερμανούς. Δίπλα στη προτομή του Καζάνη, έχει στηθεί αναθηματική πλάκα με τα ονόματα των ηρώων του 20ου αιώνα που κατάγονταν από το Μαρμακέτω.

Μαρμακέτω

<